Blog

Hệ thống là gì? Tư duy hệ thống bắt đầu từ mục đích

Dùng ví dụ tổng hợp hằng tháng để xem xét hệ thống qua mục đích, thành phần, nguồn lực, quản lý và môi trường.

Sơ đồ các phần tử hệ thống liên kết với nhau, có đầu vào và đầu ra tại ranh giới với bên ngoài

Khi có người nói “hãy xem lại hệ thống”, người này có thể nghĩ đến việc thay phần mềm, người khác hình dung các bước từ tiếp nhận đến xử lý. Họ dùng cùng một từ nhưng có thể nói đến những phạm vi rất khác nhau. Nếu hỏi hệ thống được lập ra để làm gì, câu trả lời có khi càng khác biệt.

Hãy bắt đầu từ mục đích tồn tại của hệ thống, rồi xem điều gì đóng góp cho mục đích đó và bằng cách nào. Khi ấy, mối liên hệ giữa quy trình, công cụ, con người, thời gian và ràng buộc bên ngoài sẽ rõ hơn. Có thể dùng cách nhìn này cho phần mềm, luồng công việc và tổ chức.

Năm góc nhìn về hệ thống

Ở đây, hệ thống là một cơ chế trong đó các thành phần và nguồn lực vận hành trong một môi trường để đạt mục đích. Ta viết là S = { V, C, R, M | E }.

Góc nhìn Điều cần xem xét
V (Value, Mục đích) Hệ thống tồn tại để làm gì và cần đạt được điều gì?
C (Components, Thành phần) Các chức năng, quy trình và quy tắc kết hợp thế nào để đạt mục đích?
R (Resource, Nguồn lực) Cần những người, thiết bị, kinh phí, thời gian và thông tin nào để các thành phần hoạt động?
M (Management, Quản lý) Cần làm gì để điều chỉnh, kiểm soát các thành phần và nguồn lực, đồng thời phối hợp với môi trường nhằm đạt mục đích?
E (Environment, Môi trường) Những điều kiện và bên nào ở ngoài hệ thống có ảnh hưởng đến hoạt động của nó?

Vạch đứng trước E đánh dấu ranh giới hệ thống đang xét. Nếu chỉ xem công việc của một bộ phận, hạn nộp của bộ phận khác là điều kiện bên ngoài. Nếu xem xét công việc của toàn công ty, thủ tục xác định hạn nộp ấy cũng nằm trong phạm vi. Phạm vi quyết định bạn có thể thay đổi gì và phải phối hợp với ai.

Như đã trình bày trong Quản lý là gì?, để đạt mục đích, ta có thể phải tổ chức lại cơ chế và quy trình, bố trí lại nhân sự và thời gian, và khi cần thì thỏa thuận với các bên ngoài hệ thống. Những điều chỉnh này cần thiết cả khi xây dựng hệ thống lẫn khi tình hình thay đổi sau lúc vận hành.

Ví dụ với việc tổng hợp CSV hằng tháng

Giả sử bạn được yêu cầu tự động hóa việc tổng hợp hằng tháng. Nếu đặt mục đích (V) là đến ngày làm việc tiếp theo sau hạn chót phải có báo cáo với số liệu truy được về nguồn, chỉ tính tổng là chưa đủ. Kiểm tra tên cột và tháng báo cáo, tổng hợp từng dòng và ghi lại các tệp đã dùng đều là thành phần (C). Tệp CSV gốc, định nghĩa các cột, thiết bị chạy quy trình, người kiểm tra kết quả và thời gian của họ là nguồn lực (R).

Định dạng và hạn nộp của các bộ phận, quyền ở nơi lưu trữ, và quy định xử lý dữ liệu cá nhân tạo ra các điều kiện mà nhóm tổng hợp không thể tự thay đổi. Đó là môi trường (E). Nếu các bản sửa vẫn liên tục đến sau hạn, nhóm có thể đổi quy trình tiếp nhận và tổng hợp lại (điều chỉnh C), bố trí người và thời gian kiểm tra (điều chỉnh R), hoặc thỏa thuận với bên gửi về hạn nộp và cách thông báo thay tệp (phối hợp với môi trường). Quyết định và thực hiện thay đổi để báo cáo đúng hạn và có thể truy được nguồn số liệu chính là quản lý (M) trong ví dụ này.

Khi đã rõ những điều đó, có thể ghi công việc và sản phẩm bàn giao vào WBS (cấu trúc phân rã công việc, Work Breakdown Structure), chẳng hạn “tạo quy tắc kiểm tra” hoặc “thống nhất thủ tục thay tệp với bên gửi”. Buổi họp đầu không nhất thiết quyết hết mọi việc. Nếu còn câu hỏi “ai có quyền nhận CSV sau hạn chót?”, bạn sẽ biết nên tìm hỏi ai tiếp theo.