Hiểu thuyết cân bằng của Heider qua tam giác P–O–X
Gán dấu cho các mối quan hệ giữa bạn, một người bạn và môn bóng chày để xem thay đổi nào sẽ tạo ra cân bằng.
Một người bạn thân hào hứng nói về bóng chày, môn thể thao bạn không mấy yêu thích. Bạn quý người ấy nên muốn hiểu niềm vui của họ. Tuy vậy, nếu được hỏi có thích bóng chày hay không, hiện tại bạn sẽ trả lời là không.
Thuyết cân bằng của Fritz Heider xem tình huống này như tổ hợp của ba mối quan hệ. Gọi bạn là P, người kia là O, và chủ đề hoặc đối tượng là X. Dấu thể hiện sự yêu thích hoặc đánh giá. Bài báo của Heider còn xét những mối quan hệ khiến hai thứ được nhìn nhận như một thể thống nhất, chẳng hạn một người và sự kiện do người đó gây ra. Bài báo gốc của Heider (1946)
Gán dấu cho ba cạnh của tam giác P–O–X
- P → O cho biết bạn nghĩ gì về người kia.
- P → X cho biết bạn đánh giá đối tượng ra sao.
- O → X cho biết theo bạn, người kia đánh giá đối tượng ra sao.
Dùng dấu “+” cho yêu thích hoặc tán thành và dấu “−” cho không thích hoặc phản đối. Trong một tam giác đơn giản với một dấu trên mỗi cạnh, tích các dấu dương thì cân bằng, còn âm thì mất cân bằng. Ví dụ, nếu bạn quý một người và cả hai cùng thích một chủ đề thì cả ba cạnh đều dương. Theo quy tắc này, tam giác có hai cạnh âm cũng cân bằng. Bài báo về cân bằng cấu trúc của Cartwright và Harary (1956)
| P → O | P → X | O → X | Kết quả |
|---|---|---|---|
| + | + | + | Cân bằng |
| + | − | − | Cân bằng |
| − | + | − | Cân bằng |
| − | − | + | Cân bằng |
| + | + | − | Mất cân bằng |
| + | − | + | Mất cân bằng (ví dụ bóng chày) |
| − | + | + | Mất cân bằng |
| − | − | − | Mất cân bằng |
Khi bạn và bạn mình không cùng thích bóng chày
Trong ví dụ mở đầu, tình cảm bạn dành cho người bạn là “+”, đánh giá của bạn về bóng chày là “−”, còn đánh giá của người bạn là “+”. Tích của ba dấu là số âm, nên tổ hợp này mất cân bằng.
Nếu chỉ một cạnh thay đổi thì có ba cách dẫn đến cân bằng.
- Xem các trận đấu cùng nhau, bạn cũng dần thích bóng chày. P → X chuyển sang “+”.
- Khi nghe người bạn kể, bạn nhận ra thật ra họ cũng không thích môn bóng chày. Cách bạn hiểu O → X chuyển sang “−”.
- Cuộc trao đổi về chủ đề đó làm bạn thay đổi cách nhìn về người bạn. P → O chuyển sang “−”.
Mọi người vẫn có thể làm bạn dù sở thích khác nhau. Khi chưa hiểu rõ ai đó hoặc không quan tâm nhiều đến một chủ đề, bạn có thể để ngỏ dấu. Nếu thấy vướng mắc, hãy ghi đánh giá về người đó và đánh giá về chủ đề họ thích lên hai cạnh riêng. Như vậy, bạn dễ nhận ra mình đã mặc định điều gì ở đâu.
Vẽ lại tam giác từ góc nhìn của người kia
Giả sử hai người lần đầu gặp nhau và qua trò chuyện nhận ra cả hai cùng thích bóng chày. Ngay cả khi đặt người kia là P và bạn là O, hai cạnh hướng đến bóng chày vẫn có dấu “+”. Hãy để ngỏ việc người kia nghĩ gì về bạn cho đến khi những lần tương tác sau cung cấp thêm manh mối.